Ditulis oleh:

Apabila menyebut tumbuhan herba, kebanyakan kita pasti terbayang halia, kunyit atau serai yang sering digunakan dalam masakan. Namun, tahukah anda bahawa Malaysia mempunyai satu lagi spesies herba yang masih kurang dikenali tetapi menyimpan potensi besar untuk industri makanan dan kesihatan? Tumbuhan itu ialah Serai Acheh (Elettariopsis smithiae), sejenis herba daripada keluarga halia atau Zingiberaceae yang bukan sahaja mempunyai aroma sitrus yang menyegarkan, malah berpotensi menjadi sumber antioksida semula jadi.

Serai Acheh merupakan tumbuhan asli yang boleh ditemui di Semenanjung Malaysia dan juga di bahagian selatan Thailand. Berbeza dengan serai biasa, tumbuhan ini mempunyai rizom yang mengeluarkan bau sitrus yang harum. Dalam kalangan masyarakat setempat, Serai Acheh telah lama digunakan sebagai pengganti serai dalam masakan serta diamalkan dalam perubatan tradisional. Ia dipercayai membantu melegakan kembung perut, melancarkan penghadaman, memperbaiki peredaran darah dan memberi kesan menenangkan, terutamanya kepada wanita selepas bersalin.

Selain kesihatan manusia, antioksida juga memainkan peranan penting dalam industri makanan. Ia membantu melambatkan proses pengoksidaan yang menyebabkan makanan menjadi tengik, berubah warna atau kehilangan kualiti. Atas sebab itu, industri makanan sering menggunakan bahan antioksida. Namun, penggunaan antioksida sintetik semakin mendapat perhatian kerana kebimbangan pengguna terhadap aspek keselamatan. Justeru, pencarian sumber antioksida semula jadi daripada tumbuhan tempatan kini menjadi semakin penting. 

Bagi mengetahui potensi Serai Acheh, satu kajian telah dijalankan menggunakan rizom tumbuhan ini. Penyelidik mengekstrak rizom menggunakan air sebagai pelarut dengan gabungan suhu dan tempoh pengekstrakan yang berbeza. Tujuannya adalah untuk mengenal pasti keadaan terbaik bagi mendapatkan kandungan antioksida yang tinggi tanpa menjejaskan komponen aromanya.

Menariknya, kajian mendapati bahawa pengekstrakan pada 60°C selama 80 minit memberikan keseimbangan terbaik antara kandungan antioksida dan komponen aroma. Keadaan ini menghasilkan ekstrak yang mempunyai aktiviti antioksida yang tinggi di samping mengekalkan sebatian meruap yang menyumbang kepada aroma semula jadi Serai Acheh.

 Antara sebatian aroma yang dikenal pasti ialah eukaliptol, borneol, fensil alkohol dan fensil asetat. Sebatian-sebatian ini bukan sahaja memberikan bau herba yang menyenangkan, malah sering dikaitkan dengan aroma segar yang digunakan dalam pelbagai produk makanan, minuman dan penjagaan diri. Penemuan ini menunjukkan bahawa Serai Acheh bukan sekadar mempunyai nilai sebagai herba tradisional, tetapi juga berpotensi menjadi sumber perisa semula jadi yang bernilai tinggi.

Selain itu, penyelidikan ini turut menunjukkan bahawa perubahan suhu dan masa pengekstrakan mempengaruhi warna ekstrak yang dihasilkan. Aspek ini penting kerana warna merupakan antara ciri pertama yang dinilai oleh pengguna sebelum membeli sesuatu produk makanan atau minuman. Oleh itu, pemilihan proses pengekstrakan yang sesuai bukan sahaja membantu mengekalkan kandungan sebatian bioaktif, malah dapat menghasilkan produk yang lebih menarik dari segi penampilan.

Potensi Serai Acheh sebenarnya jauh lebih luas. Dengan kandungan antioksida dan aroma semula jadinya, tumbuhan ini berpotensi digunakan dalam pembangunan minuman herba, makanan berfungsi, produk nutraseutikal, bahan perisa semula jadi serta pelbagai produk kesihatan. Pada masa yang sama, penerokaan herba tempatan seperti ini mampu mengurangkan kebergantungan kepada bahan import serta meningkatkan nilai ekonomi biodiversiti negara.

Malaysia sememangnya kaya dengan khazanah tumbuhan yang masih belum diterokai sepenuhnya. Serai Acheh hanyalah salah satu contoh bagaimana pengetahuan tradisional boleh disokong oleh penyelidikan saintifik untuk membuka peluang inovasi baharu. Dengan usaha penyelidikan yang berterusan, herba tempatan ini berpotensi berkembang daripada sekadar ramuan tradisional kepada bahan bernilai tinggi yang memberi manfaat kepada industri, ekonomi dan masyarakat.

Kesimpulan

Serai Acheh (Elettariopsis smithiae) membuktikan bahawa khazanah herba tempatan masih menyimpan pelbagai potensi yang belum diterokai sepenuhnya. Di sebalik penggunaannya dalam masakan dan perubatan tradisional, kajian saintifik menunjukkan rizom tumbuhan ini mengandungi antioksida semula jadi serta sebatian aroma yang berpotensi dimanfaatkan dalam pembangunan makanan berfungsi, minuman herba dan produk kesihatan. Dengan pemprosesan yang sesuai, potensi Serai Acheh boleh dipertingkatkan untuk menghasilkan produk yang berkualiti dan bernilai tinggi. Penyelidikan seperti ini bukan sahaja memperkukuh bukti saintifik terhadap amalan tradisional, malah membuka ruang kepada inovasi berasaskan biodiversiti tempatan yang mampu menyumbang kepada industri makanan dan kesejahteraan masyarakat pada masa hadapan