Ditulis oleh:

Pendahuluan

Pernahkah anda berjalan di kawasan kampung, tepi parit atau belukar lalu terhidu aroma yang seakan-akan halia, tetapi lebih tajam dan unik? Mungkin anda sedang berada berhampiran lengkuas ranting, sejenis tumbuhan herba daripada keluarga halia (Zingiberaceae). Nama saintifiknya ialah Alpinia conchigera Griff. 

Bagi kebanyakan kita, perkataan lengkuas terus mengingatkan kepada rendang, laksa atau asam pedas. Namun, lengkuas ranting bukanlah lengkuas biasa yang sering dijual di pasar. Saiznya lebih kecil, tumbuh secara berumpun dan lazimnya ditemui di kawasan lembap serta separa teduh. Di sebalik rupanya yang sederhana, tumbuhan ini mempunyai sejarah penggunaan tradisional yang panjang dan kini turut menarik perhatian penyelidik kerana kandungan fitokimia serta aktiviti biologinya.

Kenali Alpinia conchigera

Lengkuas ranting, daripada sudut botani, tergolong dalam order Zingiberales dan keluarga Zingiberaceae, keluarga yang sama dengan halia, kunyit dan lengkuas. Nama Alpinia diberikan bagi memperingati Prospero Alpino, ahli botani Itali, manakala Griff. pada hujung nama saintifik merujuk kepada William Griffith, tokoh botani abad ke-19 yang banyak mengkaji flora Asia. Menurut “Plants of the World Online”, A. conchigera ialah spesies yang diterima secara taksonomi dan merupakan tumbuhan berizom yang berasal dari kawasan Asia Tenggara hingga Sumatera dan Filipina. Spesies ini terutama dikaitkan dengan biom tropika lembap.

Rekod Kew turut menyatakan status pemuliharaannya sebagai kurang diberi perhatian (Least Concern). Maklumat ini penting kerana ia menunjukkan bahawa pemeliharaan tumbuhan bukan semata-mata berkaitan spesies yang sudah terancam, tetapi juga usaha mengekalkan kepelbagaian flora dan pengetahuan tradisional sebelum sesuatu sumber alam semakin kurang dikenali.

Di mana Lengkuas Ranting Tumbuh?

Lengkuas ranting mempunyai taburan di beberapa kawasan Asia Selatan dan Asia Tenggara, termasuk Bangladesh, India, Myanmar, Thailand, Laos, Kemboja, Vietnam, Semenanjung Malaysia, Singapura, Sumatera dan Filipina. Ia merupakan tumbuhan berizom yang sesuai dengan persekitaran tropika lembap. Di habitat yang sesuai, tumbuhan ini boleh membentuk rumpun yang menarik. Daunnya panjang dan tirus, manakala bunganya mempunyai warna putih hingga krim dengan corak kemerahan pada bahagian bibir bunga. Buah yang masak pula boleh berwarna merah jambu hingga merah. Oleh sebab itu, A. conchigera menarik bukan sahaja sebagai tumbuhan ubatan tradisional, tetapi juga sebagai sebahagian daripada flora yang mempunyai nilai pendidikan dan hortikultur.

Apa Kata Kajian Terkini?

Pada beberapa tahun kebelakangan ini, penyelidikan terhadap A. conchigera semakin memberikan gambaran tentang kekayaan kimia dan potensi biologinya. Satu kajian pada 2022 yang meneliti minyak pati daripada rizom dan daun mendapati komposisi kimianya berbeza mengikut organ tumbuhan. Minyak pati rizom didominasi eucalyptol (1,8-cineole), manakala minyak pati daun banyak mengandungi β-bisabolene. Kajian tersebut turut melaporkan aktiviti antioksidan dan antimikrob, sekali gus menunjukkan bahawa bahagian tumbuhan yang berbeza boleh mempunyai profil kimia dan aktiviti biologi yang berbeza.

Satu ulasan yang diterbitkan pada 2024 dalam “Natural Product Reports” pula menilai kajian fitokimia dan farmakologi genus Alpinia sehingga akhir 2023. Ulasan tersebut menunjukkan bahawa genus ini kaya dengan kumpulan sebatian seperti diarylheptanoids, terpenoids, flavonoids dan phenolics, yang dikaitkan dengan pelbagai aktiviti biologi. A. conchigera termasuk antara spesies Alpinia yang mempunyai data fitokimia dan farmakologi yang telah diterbitkan. Dapatan ini menguatkan kepentingan kajian sistematik terhadap spesies Alpinia, tetapi tidak bermakna semua kesan yang dilaporkan bagi genus tersebut boleh terus disamakan dengan A. conchigera.

Kajian pada 2023 yang khusus terhadap A. conchigera pula melaporkan kehadiran pelbagai fitokonstituen dalam ekstrak rizom. Dalam ujian makmal dan model haiwan, ekstrak tersebut menunjukkan aktiviti antibakteria, analgesik dan kesan terhadap tingkah laku yang berkaitan dengan aktiviti anxiolytic. Penulis kajian sendiri menegaskan bahawa penyelidikan lanjut diperlukan sebelum ekstrak tumbuhan ini boleh dianggap sebagai agen terapeutik.

Perkembangan yang lebih dekat dengan aplikasi kesihatan manusia dilaporkan dalam dua kajian dari Malaysia yang diterbitkan pada 2025. Kajian dalam Sains Malaysiana menilai ekstrak rizom A. conchigera dan sebatian 1′S-1′-acetoxychavicol acetate (ACA) terhadap Streptococcus pneumoniae. Ekstrak dan ACA menunjukkan aktiviti antibakteria dalam ujian in vitro, termasuk ujian zon perencatan, kepekatan perencatan minimum dan kepekatan bakterisid minimum. Penemuan ini merupakan dapatan makmal yang menarik, tetapi masih belum bermaksud ekstrak tersebut boleh digunakan sebagai antibiotik pada manusia.

ACA: Molekul Kecil yang Menarik Perhatian

Sebatian yang paling kerap mendapat perhatian pada A. conchigera ialah 1′S-1′-acetoxychavicol acetate atau ACA. Sebatian ini telah dikaji dalam pelbagai konteks biologi, termasuk aktiviti terhadap sel tumor dan mikroorganisma. Kajian terdahulu menunjukkan ACA mempunyai aktiviti sitotoksik terhadap beberapa jenis sel tumor manusia dalam keadaan makmal dan dikaitkan dengan proses apoptosis. Penemuan ini menjadikan ACA molekul yang menarik untuk penyelidikan antikanser. Namun, penting untuk membezakan antara aktiviti sitotoksik dalam kultur sel dengan keberkesanan merawat kanser pada manusia. 

Pada ketika ini A. conchigera tidak boleh dianggap sebagai “ubat kanser” yang telah terbukti. Kajian 2025 mengenai S. pneumoniae dan Candida oral pula menambahkan dimensi baharu kepada penyelidikan ACA, khususnya dalam bidang antimikrob dan antikulat. Penemuan tersebut menunjukkan mengapa pencirian kimia dan pengasingan sebatian aktif daripada tumbuhan penting: kadangkala kesan biologi sesuatu ekstrak boleh dijejaki kepada molekul tertentu yang boleh dikaji dengan lebih terperinci.

Minyak Pati: Haruman yang Menyimpan Kimia Istimewa

Aroma khas lengkuas ranting mencerminkan kewujudan pelbagai sebatian meruap. Kajian minyak pati A. conchigera menunjukkan bahawa komposisi kimia berubah mengikut bahagian tumbuhan dan juga boleh dipengaruhi oleh asal bahan tanaman. Dalam kajian 2022, minyak pati rizom didominasi eucalyptol, manakala β-bisabolene merupakan komponen utama minyak pati daun. Kajian ulasan yang diterbitkan pada 2024 pula menempatkan A. conchigera dalam landskap penyelidikan genus Alpinia yang kaya dengan terpenoid, fenolik dan kumpulan metabolit sekunder lain. Bagi pihak industri, penemuan ini membuka ruang untuk kajian terhadap produk berasaskan bahan semula jadi, termasuk penjagaan diri, bahan aromatik dan produk herba. Namun, formulasi komersial memerlukan penilaian kestabilan, ketulenan, ketoksikan, dos dan keselamatan yang ketat.

Bolehkah Kita Menanamnya?

Lengkuas ranting ialah tumbuhan berizom yang boleh dibiakkan melalui biji benih atau pembahagian rumpun. Ia sesuai dengan keadaan lembap dan cahaya separa teduh. Bagi taman herba atau koleksi untuk pendidikan, penanaman A. conchigera boleh menjadi cara mudah untuk memperkenalkan masyarakat kepada tumbuhan ubatan tempatan. Penanaman ex-situ juga mempunyai nilai penyelidikan. Tumbuhan yang ditanam dalam keadaan terkawal boleh menjadi sumber bahan untuk kajian botani, fitokimia, mikroskopik dan biologi. Dalam konteks taman botani, koleksi sebegini turut berfungsi sebagai ruang pembelajaran hidup yang menghubungkan ilmu tradisional dengan sains moden.

Lengkuas ranting mengajar kita satu perkara penting, jangan menilai khazanah alam hanya berdasarkan rupanya. Di sebalik batang yang sederhana dan rizom yang kecil, tersimpan sejarah penggunaan masyarakat, kepelbagaian biologi serta molekul semula jadi yang terus menarik perhatian penyelidik. Kajian sehingga 2025 menunjukkan bahawa A. conchigera mempunyai profil fitokimia yang menarik dan menunjukkan aktiviti antibakteria serta antikulat dalam keadaan in vitro, di samping pelbagai aktiviti biologi lain yang masih diterokai. Potensi saintifik bukan bermaksud keberkesanan klinikal, dan kajian makmal bukan pengganti ujian keselamatan serta keberkesanan pada manusia. Mungkin suatu hari nanti, kajian yang lebih mendalam terhadap lengkuas ranting akan membawa kepada penemuan bahan bioaktif baharu. Buat masa ini, yang pasti, A. conchigera merupakan sebahagian daripada kekayaan flora rantau kita yang wajar dikenali, dikaji dan dipelihara. Kerana kadangkala, rahsia besar alam tersembunyi pada tumbuhan yang paling kecil dan paling mudah kita abaikan.

Rujukan

1. Youn, I., Han, A.-R., Piao, D., Lee, H., Kwak, H., Lee, Y., Nam, J.-W. & Seo, E.K. 2024. Phytochemical and pharmacological properties of the genus Alpinia from 2016 to 2023. Natural Product Reports, 41, 1346–1367. DOI: 10.1039/D4NP00004H.

2. Zahidan, N.S.M., Sabri, N.U.A., Adnan, S.N.A., Awang, K. & Ab Malik, N. 2025. Extraction and antibacterial activity of Alpinia conchigera rhizome extract and 1’S-1’-Acetoxychavicol Acetate (ACA) against Streptococcus pneumoniae. Sains Malaysiana, 54(3), 785–795. DOI: 10.17576/jsm-2025-5403-14.

3. Sabri, N.U.A., Zahidan, N.S.M., Adnan, S.N.A., Said, Z., Awang, K., Mohd Salleh, H. & Ab Malik, N. 2025. Alpinia conchigera antifungal activity against oral Candida: An in vitro study. Sains Malaysiana, 54(11), 2633–2643. DOI: 10.17576/jsm-2025-5411-05.

4. Roy, R., Hassan, F., Santo, S.A., Sohel, M. & Ferdous, M. 2023. Preliminary phytochemical screening and determination of anxiolytic, analgesic, and antibacterial potentials of a medicinal plant – Alpinia conchigera Griff. Journal of Food Chemistry and Nanotechnology, 9(2), 47–53. DOI: 10.17756/jfcn.2023-150.

5. Faridah Qamaruz, Z., Raihana, R., Adil, H.A. 2021. Chemical composition, antioxidant and antimicrobial activities of the essential oils from rhizomes and leaves of Alpinia conchigera Griff. Journal of Essential Oil-Bear, 24(6), 1311–1322. DOI: 10.1080/0972060X.2021.2016497

6. Muhammad Zahidan, N.S., Adnan, S.N.A., Awang, K. & Ab Malik, N. 2023. Alpinia conchigera Griff. as natural antimicrobial resources: A review. Agrotech–Food Science, Technology and Environment, 2(2), 28–36.

7. Royal Botanic Gardens, Kew. Plants of the World Online. Alpinia conchigera Griff. Taxonomic and distribution information. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:328388-2

8. Singapore National Parks Board. Flora & Fauna Web. Alpinia conchigera. https://www.nparks.gov.sg/florafaunaweb/flora/5/2/5272

9. Malaysia Biodiversity Information System (MyBIS). Alpinia conchigera and ethnobotanical information. https://www.mybis.gov.my/sp/5571