Ditulis oleh:

Unsur Nadir Bumi (Rare Earth Elements, REE) merupakan kumpulan 17 unsur yang unik (Rajah 1) dan sering digelar sebagai "Vitamin Industri Moden" kerana peranannya yang kritikal dalam teknologi tinggi. Unsur-unsur ini boleh ditemui di banyak tempat, namun amat sukar untuk dikeluarkan dalam skala yang menguntungkan. Kepentingan REE tidak dapat disangkal lagi dalam menyokong revolusi teknologi hijau, terutamanya dalam pembuatan magnet berprestasi tinggi untuk motor kereta elektrik (EV), turbin angin, serta komponen peranti pintar dan sistem pertahanan canggih yang digunakan hari ini.

Salah satu aplikasi yang paling menonjol adalah dalam sektor elektronik pengguna, terutamanya telefon pintar. Di dalam peranti sekecil tapak tangan ini, terdapat pelbagai jenis REE seperti Neodymium (Nd) yang digunakan untuk menghasilkan magnet yang sangat kuat tetapi bersaiz kecil bagi komponen pembesar suara dan motor getaran. Selain itu, unsur Europium (Eu) dan Terbium (Tb) memainkan peranan kritikal dalam teknologi paparan skrin bagi menghasilkan warna merah dan hijau yang tajam dan terang, manakala Lantanum (La) digunakan untuk menghasilkan kanta kamera yang berkualiti tinggi dan nipis.

Di Malaysia, kewujudan REE tertumpu di sepanjang Jalur Barat Semenanjung, terutamanya pada batuan granit Banjaran Utama yang telah mengalami proses luluhawa selama jutaan tahun. Keunikan deposit di Malaysia adalah kerana ia hadir dalam bentuk tanah liat jerapan-ion, yang secara teknikalnya lebih mudah dan murah untuk diproses berbanding deposit batuan keras. Beberapa lokasi strategik telah dikenal pasti mempunyai simpanan REE yang nilai pasarannya sangat tinggi di peringkat global iaitu Dysprosium (Dy) dan Terbium (Tb). 

Walaupun Malaysia mempunyai potensi rizab yang dianggarkan bernilai berbilion ringgit, cabaran utama terletak pada keseimbangan antara kemajuan ekonomi dan pemuliharaan alam sekitar. Kerajaan kini menekankan penggunaan teknologi perlombongan yang lebih lestari, seperti kaedah larut lesap in-situ. Dengan kawal selia yang ketat melalui Prosedur Operasi Standard yang jelas, industri REE berupaya mengangkat Malaysia sebagai pemain utama dalam rantaian bekalan tenaga bersih dunia, sekaligus memacu pertumbuhan ekonomi negara ke tahap yang lebih tinggi.

Dilema Sisa Elektronik

Namun begitu, kemajuan ini tidak seharusnya bergantung sepenuhnya kepada perlombongan primer kerana Malaysia menghasilkan lebih 364 kilotan sisa elektronik setahun. Melalui amalan ekonomi kitaran, Malaysia perlu mula meneroka potensi "perlombongan bandar" (urban mining) dengan mengitar semula sisa elektronik daripada peranti terpakai. Langkah ini penting kerana negara kini turut berdepan dengan ancaman serius daripada isu lambakan sisa elektronik yang didalangi oleh sindiket antarabangsa.

Sindiket ini mengeksploitasi kelonggaran peraturan di negara membangun dengan mengisytiharkan kontena mereka sebagai barangan lusuh atau plastik terpakai bagi mengaburi mata pihak berkuasa di pelabuhan utama seperti Pelabuhan Klang. Situasi ini menjadikan Malaysia sebagai tapak pelupusan sisa elektronik serantau. Menurut laporan pihak berkuasa, kebanyakan sisa ini diseludup masuk dari negara-negara maju seperti Amerika Syarikat, United Kingdom, dan beberapa negara Eropah serta Asia.

Sebanyak 1,241 kontena telah diperiksa sepanjang tahun 2021-2025, dan beratus-ratus daripadanya telah diarahkan untuk dipulangkan semula ke negara asal. Walaupun tindakan penguatkuasaan ini menunjukkan komitmen Malaysia terhadap kelestarian, hakikatnya sindiket sebegini masih degil dan akan terus beroperasi kerana kos pelupusan di negara maju jauh lebih tinggi berbanding di rantau Asia Tenggara. Sindiket ini sering menyeludup masuk kontena berisi peranti elektronik rosak secara haram untuk dileraikan di premis terselindung demi keuntungan pantas iaitu untuk mendapatkan logam berharga seperti tembaga, emas, dan komponen nadir bumi.

Kesan daripada lambakan sisa elektronik yang tidak terurus ini menimbulkan pelbagai isu yang memudaratkan. Proses peleraian haram akan menimbulkan isu pencemaran alam sekitar dengan membebaskan logam berat berbahaya ke dalam tanah serta sumber air. Selain memusnahkan ekosistem alam, pendedahan kepada sisa toksik ini membawa risiko kesihatan kronik kepada penduduk sekitar, termasuk masalah pernafasan dan gangguan sistem saraf. Tanpa pemantauan yang ketat, sisa-sisa ini akan meninggalkan kesan pencemaran kekal yang jauh lebih mahal kos pemulihannya berbanding keuntungan jangka pendek yang diperolehi.

Mentransformasi Ancaman Kepada Peluang

Bagi menangani isu ini, penguatkuasaan undang-undang yang lebih tegas dan kerjasama rentas sempadan adalah sangat kritikal bagi memutuskan rantaian sindiket tersebut. Malaysia perlu memperkukuh keupayaan pemprosesan sisa ini secara domestik melalui fasiliti kitar semula yang diiktiraf bagi memastikan setiap komponen nadir bumi dapat diambil semula secara selamat dan beretika. Dengan mengubah "ancaman" sisa ini kepada "peluang" melalui ekonomi kitaran yang telus, negara mampu melindungi kedaulatan alam sekitar sambil memastikan industri teknologi tinggi tetap berkembang secara lestari.

Pengurusan industri nadir bumi dan sisa elektronik secara mampan adalah selari dengan Matlamat Pembangunan Mampan (SDG). Secara khususnya, ia menyokong SDG 12: Penggunaan dan Pengeluaran yang Bertanggungjawab. Melalui amalan ekonomi kitaran, Malaysia berusaha mengurangkan kebergantungan kepada perlombongan bahan mentah yang baharu dengan memaksimumkan kitar semula komponen sisa elektronik. Selain itu, ia berkait rapat dengan SDG 13: Tindakan Terhadap Iklim, memandangkan REE adalah komponen utama bagi teknologi rendah karbon.

Usaha ini juga selaras dengan Dasar Ekonomi Hijau Malaysia dan Rangka Kerja Ekonomi Kitaran yang digariskan dalam Rancangan Malaysia Ke-12. Kerajaan komited untuk menjadikan sektor nadir bumi sebagai punca ekonomi baharu yang tidak mengabaikan alam sekitar. Melalui SOP Non-Radioactive Rare Earth Element (NR-REE), kerajaan memastikan setiap langkah dari pengekstrakan hingga ke pelupusan sisa memenuhi piawaian alam sekitar yang ketat. Ini bukan sahaja bertujuan untuk menarik pelaburan berkualiti, malah untuk memastikan Malaysia mencapai sasaran negara karbon sifar bersih menjelang tahun 2050.

Secara keseluruhannya, REE merupakan anugerah alam yang meletakkan Malaysia pada kedudukan strategik dalam rantaian bekalan teknologi global. Walau bagaimanapun, potensi ekonomi yang bernilai berbilion ringgit ini harus diuruskan dengan penuh bijaksana melalui integrasi antara teknologi pengekstrakan lestari dan amalan ekonomi kitaran yang tuntas. Ancaman daripada sindiket e-waste antarabangsa harus dilihat sebagai isyarat jelas bahawa kedaulatan alam sekitar negara tidak boleh dikompromi demi keuntungan jangka pendek.

Masa depan Malaysia bukan sahaja bergantung kepada keupayaan kita untuk melombong hasil bumi, tetapi kepada keberanian kita untuk memimpin transformasi ekonomi hijau yang beretika. Dengan sinergi antara penguatkuasaan undang-undang yang ketat, inovasi kitar semula, dan kesedaran masyarakat, Malaysia mampu membuktikan bahawa pembangunan ekonomi yang pesat boleh berjalan seiring dengan pemuliharaan khazanah ekologi demi kesejahteraan generasi akan datang.

Rujukan

1. Zarime, N.A., Mohd Radzir, N.A., Ahmad, N.S., Abdul Wahab, W., Alias, N.S., Solemon, B., Che Omar, R., Roslan, R., Wan Yaacob, W.Z., & Rafek, A.G. 2025. A Review of Rare Earth Elements in the Western Belt of Peninsular Malaysia. Sains Malaysiana. 54: 2577-2588

2. Nur Suraya Ahmad, Wan Zuhairi bin Wan Yaacob, Mohd Helmi Ali, and Asma-Qamaliah Abdul-Hamid. 2025. Empowering sustainable development through circular economy practices in rare-earth sector. Environmental Reviews. 33: 1-20. 

3. Binnemans, K., Jones, P. T., Blanpain, B., Van Gerven, T., Yang, Y., Walton, A., & Buchert, M. (2013). Recycling of Rare Earths: a Critical Review. Journal of Cleaner Production, 51, 1-22.

4. Kementerian Sumber Asli dan Kelestarian Alam (NRECC). Prosedur Operasi Standard (SOP) Unsur Nadir Bumi Bukan Radioaktif (NR-REE).

5. Unit Perancang Ekonomi (EPU). Rancangan Malaysia Ke-12 (RMK-12): Pemantapan Ekonomi Kitaran

6. Jabatan Alam Sekitar (JAS). Laporan Tahunan Penguatkuasaan Sisa Elektronik dan Konvensyen Basel