Radon: Gas Senyap yang Menjejaskan Kesihatan Paru-Paru
16 April 2026
Embedded Files
Ditulis oleh:
Ts. Dr. Ratna Suffhiyanni Omar
Pensyarah
Jabatan Fizik Gunaan,
Fakulti Sains dan Teknologi,
Universiti Kebangsaan Malaysia
Dr. Noor Fadilla Binti Ismail
Pegawai Penyelidik
Unit Keselamatan dan Sekuriti Nuklear,
Bahagian Keselamatan & Kesihatan Sinaran,
Agensi Nuklear Malaysia
Radon ialah sejenis gas radioaktif semula jadi yang terbentuk daripada proses pereputan uranium-238 yang terdapat secara meluas dalam tanah, batuan dan air bawah tanah. Gas ini tidak mempunyai warna, bau atau rasa, dan tidak dapat dikesan oleh deria manusia tanpa bantuan alat khas. Oleh sebab sifatnya yang “tidak kelihatan”, radon sering diabaikan walaupun ia boleh memberi kesan kesihatan yang serius sekiranya terhidu dalam tempoh yang lama.
Radon terhasil secara berterusan melalui rantaian pereputan radioaktif uranium-238. Apabila uranium mereput, ia menghasilkan beberapa bahan perantaraan sebelum membentuk radon sebagai gas. Gas ini boleh bergerak melalui liang-liang tanah dan seterusnya meresap ke dalam bangunan melalui rekahan kecil pada lantai konkrit, celahan sambungan struktur, paip saliran, atau ruang kosong di bawah rumah (Rajah 1). Perbezaan tekanan udara antara bahagian dalam dan luar bangunan turut menyebabkan radon “disedut” masuk ke ruang dalaman.
Di dalam bangunan yang mempunyai pengudaraan terhad, radon boleh terkumpul dan mencapai kepekatan yang tinggi, terutamanya di ruang bawah tanah atau aras bawah. Kepekatan radon dalam sesebuah rumah bergantung kepada beberapa faktor utama, termasuk jenis geologi setempat, kandungan uranium dalam tanah, reka bentuk bangunan, serta kadar pengudaraan. Kawasan yang mempunyai batuan granit atau tanah yang kaya dengan uranium lazimnya mencatatkan potensi pelepasan radon yang lebih tinggi.
Bahaya radon berpunca daripada sifat radioaktifnya. Apabila dihidu, radon dan produk pereputannya akan memasuki sistem pernafasan dan mendap pada tisu paru-paru. Zarah radioaktif yang terhasil semasa pereputan ini memancarkan sinaran alfa yang boleh merosakkan DNA sel paru-paru. Kerosakan sel yang berulang dalam tempoh bertahun-tahun boleh meningkatkan risiko mutasi dan seterusnya perkembangan kanser paru-paru.
Rajah 1: Laluan gas radon ke dalam rumah
"Berdasarkan laporan Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO), radon diiktiraf sebagai punca kedua utama kanser paru-paru selepas merokok. Risiko ini menjadi lebih tinggi dalam kalangan perokok kerana kesan radon dan asap rokok bertindak secara sinergistik terhadap tisu paru-paru."
Rajah 2: Rantaian pereputan radioaktif uranium-238 yang secara semula jadi berlaku di dalam tanah dan batuan.
Oleh kerana radon tidak dapat dikesan melalui deria biasa, pengukuran menggunakan alat khas adalah satu-satunya kaedah untuk mengetahui tahap kepekatannya. Terdapat dua pendekatan utama dalam pemantauan radon. Pertama ialah peranti pasif, yang diletakkan di dalam bangunan selama beberapa minggu atau bulan bagi mendapatkan purata kepekatan radon dalam tempoh tertentu. Kedua ialah peranti aktif digital yang mampu memberikan bacaan masa nyata dan merekodkan perubahan kepekatan secara berterusan. Peranti moden ini juga boleh disambungkan kepada aplikasi telefon pintar untuk memudahkan pemantauan.
Rajah 3 nenunjukkan contoh peranti pengesan Radon digital mudah alih yang digunakan untuk pemantauan kepekatan radon di dalam rumah atau bangunan. Peranti seperti ini mampu memberikan bacaan masa nyata, merekodkan purata jangka pendek dan jangka panjang, serta membantu pengguna mengambil tindakan awal sekiranya tahap radon melebihi paras selamat.
Sekiranya bacaan menunjukkan tahap radon melebihi paras yang disyorkan, beberapa langkah mitigasi boleh dilaksanakan. Langkah asas termasuk meningkatkan pengudaraan semula jadi dengan membuka tingkap dan memastikan aliran udara yang baik. Rekahan pada lantai dan dinding hendaklah ditutup untuk mengurangkan kemasukan gas dari bawah tanah. Bagi kes yang lebih serius, sistem pengurangan radon seperti sub-slab depressurization boleh dipasang. Sistem ini berfungsi dengan menyedut radon dari bawah lantai dan menyalurkannya ke luar bangunan sebelum ia sempat memasuki ruang dalaman.
Dari perspektif kesihatan awam, radon bukan sekadar isu individu tetapi memerlukan pendekatan sistematik di peringkat negara. Banyak negara telah menetapkan tahap rujukan radon bagi kediaman dan bangunan awam. Data pemantauan yang dikumpulkan boleh digunakan untuk membangunkan peta risiko radon dan mengenal pasti kawasan berpotensi tinggi. Di Malaysia, penyelidikan berkaitan radon semakin berkembang, termasuk pembangunan penderia kos rendah dan sistem pemantauan berasaskan Internet of Things (IoT) bagi menyokong pemantauan berterusan.
Secara keseluruhan, radon ialah risiko persekitaran yang wujud secara semula jadi tetapi boleh dikawal melalui kesedaran, pengukuran dan tindakan pencegahan yang sesuai. Ujian radon secara berkala, khususnya di kawasan berisiko geologi, merupakan langkah proaktif untuk melindungi kesihatan jangka panjang. Pendekatan berasaskan sains dan teknologi membolehkan ancaman yang tidak kelihatan ini diurus dengan lebih berkesan demi keselamatan masyarakat.
Rajah 3: Contoh peranti pengesan radon digital mudah alih.
Rujukan
World Health Organization. WHO Handbook on Indoor Radon: A Public Health Perspective. 2nd ed. Geneva: World Health Organization; 2021. [ISBN: 978-92-4-003860-5].
United States Environmental Protection Agency. A Citizen’s Guide to Radon: The Guide to Protecting Yourself and Your Family from Radon. Washington, D.C.; 2023.
International Agency for Research on Cancer. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Volume 100D: Radiation. Lyon: IARC; 2020.
International Commission on Radiological Protection. ICRP Publication 137: Occupational Intakes of Radionuclides: Part 3. Annals of the ICRP, 2022.
United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation. Sources, Effects and Risks of Ionizing Radiation: UNSCEAR 2020/2021 Report. New York: United Nations; 2022.
Page updated
Google Sites
Report abuse